Ιστορία: Ήταν η Επανάσταση του Τέξας (οι άποικοι εναντίον του Σάντα Άνα) προοδευτικού ή συντηρητικού χαρακτήρα;

 

Γράφει και επιμελείται ο Ειρηναίος Μαράκης  //

Η Επανάσταση του Τέξας (1835–1836), με κορυφαία στιγμή τη Μάχη του Άλαμο, αποτελεί ένα από τα πιο παρεξηγημένα κεφάλαια της αμερικανικής και λατινοαμερικανικής ιστορίας. Συχνά παρουσιάζεται ως ηρωική εξέγερση ελεύθερων ανθρώπων ενάντια στην τυραννία, συμβολίζοντας τον αγώνα για ανεξαρτησία και δημοκρατία. Ωστόσο, μια ψύχραιμη εξέταση των γεγονότων αποκαλύπτει ότι η επανάσταση είχε κυρίως συντηρητικό και αντεπαναστατικό χαρακτήρα, με κίνητρα που συνδέονταν με τη διατήρηση της δουλείας, την αποικιακή αυτονομία και την αμερικανική επέκταση, αν και επηρεάστηκε και από πολιτισμικές και πολιτικές εντάσεις.

Το Μεξικό, έχοντας κερδίσει την ανεξαρτησία του από την Ισπανία το 1821, προσπαθούσε να σταθεροποιηθεί ως νεαρό κράτος με φιλελεύθερες φιλοδοξίες. Το Σύνταγμα του 1824 καθιέρωνε δημοκρατικές αρχές, περιορίζοντας την εξουσία του στρατού και του καθολικού κλήρου, ενώ προωθούσε την κατάργηση της δουλείας, αντανακλώντας τα αστικοδημοκρατικά ιδανικά της εποχής. Στην επαρχία του Τέξας, ωστόσο, η κατάσταση ήταν σύνθετη. Για να ενισχύσουν τον πληθυσμό της αραιοκατοικημένης περιοχής, οι μεξικανικές αρχές επέτρεψαν την εγκατάσταση Αμερικανών αποίκων, κυρίως από τον Νότο. Οι άποικοι αυτοί έφεραν μαζί τους τη δουλοκτησία, την προτεσταντική ταυτότητα, καθώς και πολιτισμικές και γλωσσικές διαφορές που δυσχέραιναν την ενσωμάτωσή τους στο μεξικανικό κράτος. Επιπλέον, πολλοί εξέφραζαν ρατσιστικές προκαταλήψεις απέναντι στους Μεξικανούς, τους ιθαγενείς και τους μεστίζος.

Όταν ο στρατηγός Αντόνιο Λόπες δε Σάντα Άνα, αρχικά υποστηρικτής του ομοσπονδιακού συστήματος, εγκατέλειψε το Σύνταγμα του 1824 και επέβαλε συγκεντρωτική διακυβέρνηση το 1835, προκάλεσε εξεγέρσεις σε πολλές μεξικανικές επαρχίες, συμπεριλαμβανομένου του Τέξας. Ενώ άλλες επαρχίες ζητούσαν επιστροφή στο ομοσπονδιακό σύστημα και δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, οι Τεξανοί αποσχιστές είχαν επιπλέον κίνητρα: τη διατήρηση της δουλείας, την ελευθερία εμπορίου με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την αυτονομία τους, ενισχυμένα από πολιτισμικές και γλωσσικές διαφορές που τους αποξένωναν από την κεντρική κυβέρνηση.

 

Ο Antonio López de Santa Anna, Πηγή: ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ

Οι κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της «Επανάστασης»

Παρά τις διακηρύξεις για «ελευθερία» και «δημοκρατία», οι ηγέτες της Επανάστασης του Τέξας — όπως ο Στίβεν Όστιν, ο Σαμ Χιούστον, ο Γουίλιαμ Τράβις και ο Τζιμ Μπόουι — εκπροσωπούσαν κυρίως την άρχουσα τάξη των λευκών δουλοκτητών του αμερικανικού Νότου. Ένας από τους κύριους φόβους τους ήταν η εφαρμογή της κατάργησης της δουλείας, που είχε θεσπιστεί στο Μεξικό το 1829 από τον πρόεδρο Βιθέντε Γκερέρο. Η επανάσταση, επομένως, δεν ήταν πρωτίστως δημοκρατικό κίνημα ενάντια στην αυταρχική διακυβέρνηση του Σάντα Άνα, αλλά μια προσπάθεια διατήρησης του δουλοκτητικού συστήματος και της οικονομικής τους εξουσίας, με τις πολιτισμικές διαφορές να εντείνουν την αντίθεση προς το Μεξικό.

Η μεξικανική κυβέρνηση, παρά την αυταρχική στροφή του Σάντα Άνα, διατηρούσε φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, όπως η κατάργηση της δουλείας και η προώθηση της ισότητας των πολιτών, αν και η εφαρμογή τους ήταν περιορισμένη λόγω της πολιτικής αστάθειας και της αδυναμίας ελέγχου απομακρυσμένων περιοχών όπως το Τέξας. Η ανεξαρτησία του Τέξας το 1836 οδήγησε στην επαναφορά της δουλείας, στον αποκλεισμό των Μεξικανών και ιθαγενών από την ιθαγένεια και στην προσάρτηση της περιοχής από τις Ηνωμένες Πολιτείες το 1845. Η προσάρτηση αυτή αποτέλεσε τον άμεσο καταλύτη για τον Μεξικανοαμερικανικό Πόλεμο (1846–1848), με αποτέλεσμα την κατάληψη σχεδόν του μισού μεξικανικού εδάφους από τις ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένων της Καλιφόρνιας, του Νέου Μεξικού, της Αριζόνας, της Νεβάδας και της Γιούτα. Έτσι, η Επανάσταση του Τέξας υπηρέτησε την επέκταση της δουλοκτητικής και ιμπεριαλιστικής Αμερικής, συνδεόμενη με την ιδεολογία της «προφανούς μοίρας» (Manifest Destiny), που δικαιολογούσε την εδαφική επέκταση των ΗΠΑ.

Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Τέξας: Ρητορική και πραγματικότητα

Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Τέξας, που υιοθετήθηκε στις 2 Μαρτίου 1836, αποτέλεσε το επιστέγασμα της αποσχιστικής προσπάθειας των Τεξανών. Το κείμενο, εμπνευσμένο από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, κατηγορούσε την κυβέρνηση του Σάντα Άνα για αυταρχισμό, καταπάτηση του Συντάγματος του 1824 και παραβίαση βασικών ελευθεριών. Επιπλέον, υπογράμμιζε την έλλειψη διοικητικής υποστήριξης και την επιβολή του καθολικισμού στους Προτεστάντες αποίκους, αντανακλώντας τις πολιτισμικές και γλωσσικές εντάσεις μεταξύ των Αμερικανών αποίκων και του Μεξικού.

Παρά τη φιλελεύθερη ρητορική της, η Διακήρυξη αποσιωπούσε το κεντρικό ζήτημα της δουλείας, που αποτελούσε βασικό κίνητρο για πολλούς αποίκους. Η σιωπή αυτή αντικατοπτρίζει την προσπάθεια των ηγετών να παρουσιάσουν την επανάσταση ως αγώνα για δημοκρατία, αποκρύπτοντας τα αντιδραστικά και δουλοκτητικά συμφέροντα που την υποκινούσαν. Η Διακήρυξη όχι μόνο νομιμοποίησε την απόσχιση, αλλά έθεσε τις βάσεις για την προσάρτηση του Τέξας από τις ΗΠΑ το 1845, ενισχύοντας την ιδεολογία της «προφανούς μοίρας» και την ιμπεριαλιστική επέκταση. Έτσι, η Διακήρυξη αποτελεί παράδειγμα του πώς η φιλελεύθερη γλώσσα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καλύψει συντηρητικούς και επεκτατικούς στόχους, όπως ακριβώς συνέβη με τη μυθοποίηση του Άλαμο.

 

O Davy Crockett από τον William Henry Huddle, 1889, Πηγή: ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ

Η τραγωδία του Ντέιβι Κρόκετ

Η παρουσία του Ντέιβι Κρόκετ στο Άλαμο αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις της ιστορίας. Ο Κρόκετ, βουλευτής από το Τενεσί, υπήρξε ένθερμος αντίπαλος του προέδρου Άντριου Τζάκσον και της Πράξης Απομάκρυνσης των Ινδιάνων του 1830, την οποία καταψήφισε, δηλώνοντας ότι δεν θα συμμετείχε στην καταπίεση ενός φιλήσυχου λαού. Αυτή η ανθρωπιστική στάση, αξιοσημείωτη για την εποχή, του κόστισε την πολιτική του καριέρα, καθώς έχασε την έδρα του το 1835 και απομονώθηκε από το Δημοκρατικό Κόμμα.

Μετά την ήττα του, ο Κρόκετ μετανάστευσε στο Τέξας, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Εσείς μπορείτε να μείνετε εδώ και να πάτε στην κόλαση — εγώ πάω στο Τέξας.» Τα κίνητρά του δεν είναι πλήρως ξεκάθαρα, αλλά πιθανώς περιλάμβαναν την αναζήτηση νέων ευκαιριών, όπως φθηνή γη, καθώς και την αντίθεσή του στην πολιτική Τζάκσον. Στο Τέξας, όμως, βρέθηκε αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα που αναιρούσε τις αρχές του: οι Αμερικανοί άποικοι μάχονταν για την απόσχιση από το Μεξικό και την προστασία της δουλοκτησίας. Ο Κρόκετ συμμετείχε στη Μάχη του Άλαμο το 1836, πιθανώς πιστεύοντας ότι υπερασπιζόταν την ελευθερία έναντι της αυταρχικής διακυβέρνησης του Σάντα Άνα. Ωστόσο, στην ουσία υποστήριξε, ίσως χωρίς να το συνειδητοποιεί πλήρως, ένα εγχείρημα που εξυπηρετούσε αντιδραστικά και επεκτατικά συμφέροντα. Οι ιστορικές πηγές παραμένουν ασαφείς ως προς το αν ο Κρόκετ πέθανε κατά τη μάχη ή εκτελέστηκε μετά την παράδοση, γεγονός που προσθέτει στη μυθολογία του.

Η αμερικανική κουλτούρα του 20ού αιώνα, μέσω ταινιών και λαϊκών αφηγήσεων, μετέτρεψε τον Κρόκετ σε σύμβολο ηρωισμού, αποσιωπώντας τις αντιφάσεις της ιστορίας του. Ο Κρόκετ ενσαρκώνει την τραγωδία ενός ανθρώπου με φιλελεύθερες αρχές που βρέθηκε να υποστηρίζει, ενδεχομένως άθελά του, μια αντεπαναστατική υπόθεση.

 

Το Άλαμο: Από την πραγματικότητα στο μύθο

Η Μάχη του Άλαμο (Φεβρουάριος–Μάρτιος 1836) είναι το πιο γνωστό επεισόδιο της Επανάστασης του Τέξας. Περίπου 200 Τεξανοί υπερασπιστές, μαζί με λίγους Μεξικανούς Τεξανούς (Tejanos), οχυρώθηκαν σε ένα παλιό ισπανικό μοναστήρι κοντά στο Σαν Αντόνιο, αντιμετωπίζοντας 1.500–2.000 στρατιώτες του Σάντα Άνα. Μετά από δεκατρείς ημέρες πολιορκίας, η τελική επίθεση διήρκεσε περίπου 90 λεπτά, με αποτέλεσμα τον θάνατο όλων των υπερασπιστών και 400–600 Μεξικανών στρατιωτών. Αν και η μάχη δεν είχε μεγάλη στρατηγική σημασία, η ήττα των Τεξανών ενέπνευσε την κραυγή «Remember the Alamo!», που συσπείρωσε τους επαναστάτες και οδήγησε στη νίκη τους στη Μάχη του Σαν Χασίντο τον Απρίλιο του 1836, εξασφαλίζοντας την ανεξαρτησία του Τέξας.

Από την αμερικανική οπτική, το Άλαμο παρουσιάστηκε ως ηρωική αντίσταση ενάντια στην τυραννία. Ωστόσο, από τη μεξικανική προοπτική, η μάχη ήταν μια προσπάθεια αποκατάστασης της εθνικής κυριαρχίας σε μια περιοχή όπου οι Αμερικανοί άποικοι, έχοντας λάβει άδεια εγκατάστασης, αρνούνταν να υπακούσουν στη νόμιμη κυβέρνηση. Οι υπερασπιστές του Άλαμο, αν και περιλάμβαναν και μερικούς Tejanos, μάχονταν κυρίως για την προστασία των ιδιοκτησιακών και δουλοκτητικών τους συμφερόντων, παρά για δημοκρατικά ιδανικά. Η μεξικανική ιστοριογραφία τονίζει ότι η Επανάσταση του Τέξας αποτέλεσε εξέγερση ενάντια στην εθνική ενότητα, με τον Σάντα Άνα να παρουσιάζεται ως αυταρχικός ηγέτης για να δικαιολογηθεί η απόσχιση.

Το Χόλιγουντ και η αμερικανική λαϊκή κουλτούρα μετέτρεψαν την ήττα του Άλαμο σε ηρωικό έπος, αποκρύπτοντας τη δουλοκτητική και αποικιακή διάσταση των γεγονότων. Το Άλαμο έγινε σύμβολο εθνικής ανάστασης, όπου η «ελευθερία» συνδέθηκε με την αμερικανική επέκταση, συχνά με ρατσιστικές αποχρώσεις έναντι των Μεξικανών.

Η Επανάσταση του Τέξας, από μια προοδευτική και ιστορικοϋλιστική οπτική, υπήρξε βαθύτατα αντιδραστική. Ήταν αντίθετη στις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις του Μεξικού, όπως η κατάργηση της δουλείας, είχε ρατσιστική βάση στην κοινωνική και πολιτική της φυσιογνωμία, υποστήριζε τα δουλοκτητικά συμφέροντα και άνοιξε τον δρόμο για την ιμπεριαλιστική επέκταση των ΗΠΑ, με την προσάρτηση του Τέξας το 1845 να πυροδοτεί τον Μεξικανοαμερικανικό Πόλεμο. Η «ελευθερία» που διακήρυτταν οι Τεξανοί επαναστάτες ήταν στην ουσία η ελευθερία των λίγων να διατηρήσουν την οικονομική και κοινωνική τους κυριαρχία, συχνά εις βάρος των μη λευκών πληθυσμών.

Το Άλαμο, ο Κρόκετ και η μυθοποίηση της μάχης καταδεικνύουν πώς η ιστορία μπορεί να μετατρέψει μια ήττα σε εθνικό μύθο, αποκρύπτοντας τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που καθόρισαν τα γεγονότα. Η πραγματική επανάσταση δεν ήταν αυτή των αποίκων, αλλά των λαών που αγωνίζονται για ισότητα και δικαιοσύνη, πέρα από τα συμφέροντα της εκμετάλλευσης και της επέκτασης.

 

Αναδημοσίευση από το ιστολόγιο Λογοτεχνία και Σκέψη